جهان نمایش 64 / خواب نامه (نشر نی)

«خواب‌نامه» یکی از نمایشنامه‌های برجستهٔ محمد چرمشیر است که با نگاهی خلاقانه و شاعرانه به یکی از لحظات کلیدی تاریخ فرهنگی ایران در دورهٔ قاجار می‌پردازد. این اثر، که در مجموعهٔ «جهان نمایش» نشر نی منتشر شده، در سه پرده/نامه روایت می‌شود و داستان ورود سینماتوگراف – پدیدهٔ شگفت‌انگیز و تازهٔ غرب – به ایران را از زاویه‌ای شخصی، رویاگونه و طنزآمیز بازسازی می‌کند.

نمایشنامه با نامه‌ای از اسماعیل‌خان جواهرچی آغاز می‌شود؛ مردی که سفرهایی به فرنگ داشته، با برادران لومیر مکاتبه می‌کند و از خواب‌های صادقه‌ای سخن می‌گوید که در آن‌ها پدرش (ابوی) ظاهر شده و او را به پیگیری و آوردن این «عجایب جدید» به ایران ترغیب کرده است. در نامه‌های بعدی، لایه‌های بیشتری از شخصیت اسماعیل‌خان، اسرار جواهراتی که با خود از ایران برده، تجربه‌هایش در پاریس و شگفتی‌اش از دستگاهی که «حرکت را در قاب ثابت می‌کند» آشکار می‌شود. چرمشیر در این اثر نه تنها به تاریخ ورود سینما به ایران اشاره دارد، بلکه با هوشمندی به تقابل فرهنگ سنتی و مدرنیتهٔ غربی، نقش خواب و رؤیا در تصمیم‌گیری‌های تاریخی، و همچنین جایگاه هنر و فناوری در تغییر نگاه انسان به جهان می‌پردازد.

یکی از درخشان‌ترین ویژگی‌های «خواب‌نامه» زبان آن است. چرمشیر با استادی کم‌نظیر، زبان محاوره‌ای و رسمی تهرانِ صد سال پیش را بازسازی کرده؛ زبانی پر از اصطلاحات، ضرب‌المثل‌ها، تعارفات و آهنگ کلامی که امروز کم‌تر شنیده می‌شود، اما در متن چنان زنده و معنادار جریان دارد که خواننده بی‌درنگ در فضای آن دوران غوطه‌ور می‌شود. این زبان نه تنها بار روایی اثر را به دوش می‌کشد، بلکه خود به یکی از شخصیت‌های اصلی تبدیل می‌شود و طنز، نوستالژی و غربت تاریخی را همزمان منتقل می‌کند.

«خواب‌نامه» برای علاقه‌مندان به ادبیات نمایشی ایرانی، تاریخ فرهنگی دورهٔ قاجار، زبان‌شناسی تاریخی و طرفداران چرمشیر – که همواره زبان را به مثابهٔ ابزار اصلی درام به کار می‌گیرد – اثری خواندنی، لذت‌بخش و تأمل‌برانگیز است؛ نمایشنامه‌ای که هم تاریخ را مرور می‌کند و هم با زبان، ما را به خواب‌هایی می‌برد که شاید هنوز بیدار نشده‌ایم.

«اسماعیل‌خان: ...گفتم ای بابا جان، این دستگاهِ فرنگی‌ها که می‌گویند تصویر را زنده می‌کند، آیا گناه دارد؟ گفت نه، گناه ندارد، اما تو باید زودتر بجنبی، وگرنه این عجایب را دیگران می‌آورند و ما باز تماشاگر می‌مانیم...»