ضحاک

نمایشنامهٔ «ضحاک» نوشتهٔ غلامحسین ساعدی، یکی از نمونه‌های درخشان بازآفرینی اساطیری در ادبیات نمایشی ایران است. ساعدی این اثر را در پنج پرده و چهل‌ودو صحنه، بر اساس داستان معروف ضحاک در شاهنامهٔ فردوسی نگاشته و با رویکردی مدرن، خوانشی نو از این اسطوره ارائه می‌دهد. روش اسطوره‌سنجی – که نویسندگان از طریق آن به بازخوانی و بازآفرینی داستان‌های کهن می‌پردازند – در این نمایشنامه به زیبایی به کار گرفته شده؛ ساعدی ضمن شناسایی نمادها و لایه‌های روان‌شناختی اسطوره، وجوه تازه‌ای به آن می‌افزاید و قصه را در بستری معاصر بازسازی می‌کند.

اساطیر، به ویژه در فرهنگ ایرانی، نقشی بنیادین در شکل‌گیری هویت جمعی دارند و ساعدی، همچون بسیاری از نویسندگان هم‌نسل خود، به این گنجینهٔ فرهنگی توجه ویژه‌ای نشان داده است. او در «ضحاک» تا حد زیادی به روایت اصلی شاهنامه وفادار می‌ماند، اما تغییراتی هوشمندانه اعمال می‌کند: عناصر فراطبیعی و غیرواقعی – همچون مارهای واقعی بر شانه‌های ضحاک یا بوسهٔ فیزیکی اهریمن – حذف شده و به جای آن، در ذهنیت آشفته و پریشان ضحاک حضور می‌یابند. این رویکرد، اسطوره را از سطح ماورایی به حوزهٔ روان‌شناختی و اجتماعی فرو می‌کاهد و آن را به نقدی بر قدرت، دیکتاتوری و جنون حاکم تبدیل می‌کند. حذف برخی شخصیت‌های فرعی شاهنامه نیز خللی به ساختار روایت وارد نمی‌کند، زیرا ساعدی عناصر اصلی را در خدمت درام مدرن خود به کار می‌گیرد و بر کشمکش درونی و بیرونی ضحاک تمرکز می‌کند.

«ضحاک» ساعدی نه تنها بازخوانی یک اسطورهٔ کهن، بلکه تأملی عمیق بر تیرگی‌های قدرت و روان انسان است؛ اثری که با زبان نمایشی پرتنش، مخاطب را به مواجهه با سایه‌های تاریک تاریخ و جامعهٔ خود فرا می‌خواند.

«ضحاک: این مارها... در ذهنم می‌خزند، می‌گویند بخور، بکش... اما من پادشاه‌ام، من ضحاک‌ام!»