نمایشنامه های برتر جهان 164 (مولیر)

میخائیل بولگاکف در نمایشنامهٔ «مولیر» (یا «زندگی آقای مولیر»)، فراتر از یک زندگینامهٔ خشک و رسمی می‌رود و با صمیمیتی گرم و هنرمندانه، رنج و عشق به تئاتر را به تصویر می‌کشد. این اثر، روایتی است از زندگی مولیر – با نام واقعی ژان‌باتیست پوکلن، ساتیرنویس بزرگ قرن هفدهم فرانسه – که شباهت‌های شگفتی با زندگی خود بولگاکف، ساتیرنویس روس قرن بیستم، دارد. هر دو با چشمانی تیزبین، کمدی، پوچی، گروتسک و بدجنسی جامعه را شکار می‌کردند؛ هر دو در شرایط اجتماعی مشابهی زیستند و بدون ترس، آنچه می‌دیدند را بیان کردند. به گفتهٔ بولگاکف، هر دو از بیماری لاعلاج عشق به تئاتر رنج می‌بردند.

بولگاکف زندگی مولیر را با هیجان و گرما روایت می‌کند: داستانی از فداکاری، درگیری و نبرد برای هنر. با وجود دقت در جزئیات تاریخی و بازسازی دقیق قرن هفدهم فرانسه، اثر حالتی رمان‌گونه می‌گیرد و چیزی بیش از یک بیوگرافی رسمی است. بولگاکف با رندی، سه قدرت بزرگ جامعه – دربار، کلیسا و هنر – را روبه‌روی هم قرار می‌دهد و در این کشمکش، مولیر به عنوان نماد خلاقیت و هنر، قربانی می‌شود.

این نمایشنامه پر از تیپ‌های متنوع و پرداخت‌شده است که بولگاکف با حوصله خلق کرده و طرح‌هایی سرگرم‌کننده و جذاب دارد که مخاطب را تا پایان همراه می‌کند. نقطهٔ اوج، رویارویی مولیر با اسقف اعظم است؛ جایی که بولگاکف با زیرکی، دو نیروی اجتماعی متضاد را رودررو می‌سازد و مفهومی نمادین می‌آفریند: نه برای آفرینش، بلکه برای نابودی. بولگاکف از تراژدی نخبه‌کشی نیز برای طنزی سیاسی بهره می‌برد و نبوغ مولیر را در برابر پادشاهی خودرأی قرار می‌دهد؛ نبوغی که سرانجام او را نابود می‌کند. اینテーマ در دههٔ دوم اتحاد شوروی – زیر سایهٔ استالین و سرکوب نخبگان – برای بولگاکف معنای ویژه‌ای داشت، اما افق اثر فراتر از زمان و مکان خاص می‌رود. با این حال، پس از نخستین اجرا، روزنامهٔ پراودا نقدی تند نوشت و پروانهٔ نمایش را باطل کرد.

«مولیر» نه تنها سندی از عشق به تئاتر، بلکه تأملی عمیق بر تقابل هنر و قدرت است؛ اثری که با طنز و تلخی، سرنوشت هنرمندانی را نشان می‌دهد که در برابر سانسور و خودکامگی می‌ایستند.

«مولیر: تئاتر عشق من است، بیماری من... بیماری‌ای که هیچ دارویی ندارد.  
لوئی چهاردهم: اما آقای مولیر، این بیماری گاهی خطرناک می‌شود – برای شما و برای ما.»